Skip to main content

...............................................................................................................

.......................................................
NIEUWS WO2
ACHTERGRONDEN
Achtergronden 2014
Achtergronden 2013
Achtergronden 2012
Achtergronden 2011
Aanslagen op Hitler
10 vragen over de oorlog
Boekenlijst WO2
Boere: Aken-blog
Churchill
Curaçaose stakers 1942
D-day 2014
Dossier Vorden 2013
Dossier Wulff en Gauck
Gauck niet-Faber wel
Euthanasie
Februaristaking
Gauck PERS
Geschiedvervalsing
Grijs verleden
Herzberg-lezing
Hilversum oorlog
Koninkrijk - De Jong
Market Garden 2014
Mein Kampf h1
Mein Kampf h2
Mgr Lampert: onthoofd
Rode Kruis
Roofkunst
Roofkunst links
Troostmeisjes
Verliezen WO2 per land
WO1 - De machine
Colofon
70 jaar bevrijding
Onderduyik
Churchill pers
BEZETTING NL
CURIOSA VAN DE OORLOG
DOSSIER KLAAS FABER
DOSSIER MARKTPLAATS
FOTO'S
JODENVERVOLGING
LANDOORLOG
LUCHTOORLOG
OORLOGSDAGBOEK
OVERZICHT WO2
VANDAAG GEBEURD
ZEEOORLOG
Memobord gastenboek
Indie-45-50
marktplaats-fotos
Leestafel
marai
INDEPERS

                                         

HILVERSUM  

IN

OORLOGSTIJD



WEINIG BEKENDE FEITEN - UPDATE 28-12-2015

Opmerkingen welkom bij fpamsterdam@yahoo.com




 

Hilversum was geen Amsterdam. De radiostad heeft evenmin ooit aan het front gelegen. Er is in feite nauwelijks een kogel afgeschoten tijdens de oorlog.

Toch sneuvelden er 2300 Hilversummers, op een bevolking van destijds 80.000.

In Hilversum kwam in 1942 het hoofdkwartier van de Wehrmacht in Nederland.


Hilversum had een Joodse bevolking van bijna 2000 mensen. 70 jaar na de oorlog blijken er   nog andere opmerkelijke dingen gebeurd te zijn die weinig bekend zijn.


Foto rechts: de Duitse Wehrmacht-colonne die op 15 mei 1940 bij de Vituskerk in Hilversum de weg vroeg naar de AVRO-studio, om het radiowezen in Nederland over te nemen.

 

Hoe verschilde Hilversum van andere plaatsen?

 

  • Snelle overname omroep
    Op 15 mei 1940, de dag na de capitulatie, kwamen twee Duitse vrachtwagens en een open auto met officieren de omroep overnemen. Dat lukte uitstekend, op de foto rechts wijst een agent bij de Vituskerk (toren op de achtergrond) hen behulpzaam de weg - van een verbod op 'hulp aan de vijand' had kennelijk niemand nog gehoord...

    Toen ze even later bij de AVRO aankwamen, werden zij beleefd en welwillend ontvangen; diezelfde week nog ontsloeg directeur Willem Vogt al zijn Joodse radiomedewerkers uit eigen beweging. Vrijwel alle omroepen en medewerkers voegden zich snel en soepel naar het nieuwe bewind.

    Opmerkelijk: de Duitse orkestleider en jazzviolist Helmut Zacharias was enige tijd in Hilversum in dienst van de Wehrmacht als orkestleider, maar gaf soms tips over aankomende razzia's aan Nederlandse collega's door..

  • De Februaristaking
    Hilversum, belangrijke industriestad, deed mee aan de Februaristaking. Nadat het nieuws uit Amsterdam was gebracht door forensen, duurde het niet lang of de NSF van Philips liep leeg. Daar vlakbij waren ook enkele andere

     

    Oorlog in Hilversum

     overzicht

     
    Duur

    15 mei 1940 - 7 mei 1945 

     

    Bevolking per

    1-1-1940

    80.000

     

    Slachtoffers

    2000-2300

     

    Burgemeester per

    1-1-1940

    baron Wijkersloot de Weerdesteyn

     

    Burgemeester

    03-1941 - 12-1944


     

    Burgemeester

    01-45 - 05-45

    jhr Von Bönninghausen tot Herinkhuizen, lid NSB
    (kreeg 2,5 jr gevangenis)

     

    G. Fijn, lid NSB

     

    Joden 1-1-1940

    (schatting)

    2300

     
    Joodse overlevenden

    180-200

     
    Bijzonder 1

    Omroep zonder verzet overgenomen door Duitsers

     
    Bijzonder 2

    Grote deelname aan Februari-staking; hogere boete per hoofd dan A'dam

     
    Bijzonder 3

    Hoofdkwartier Wehrmacht in NL vanaf 1942; 2 bunkers

     
    Bijzonder 4

    Om hele plaats een tankwal en ong. 50 geschutsposities 

     
    Bijzonder 5

    1943-44: 700 vliegtuigen geproduceerd door Fokker

     
    Bijzonder 6

    Nooit dodelijke aanslag; evenmin executies bekend in H'sum

     

    Bombardementen

    - 29-12-1944;  7 burgerdoden; aangevraagd door middelbare scholier/spion Bob de Geus 

    - 22-02-1945 - blokhuis NS; geen doden

    - 20-03-1945; Duits hoofdkwartier; 100-200 doden,aangevraagd door middelbare scholier/spion Bob de Geus

     
    Gevechten

    Vliegveld aangevallen 10 mei 1940; daarna geen

     
    Bevrijd door

    B-Squadron Reconnaissance Regiment, 49th West-Riding Infantry Division,

     

    major Hamish Taite (uit Lutterworth, Engeland) 49th (West Riding) Infantry Division 'Polar Bears', onder Canadees commando

     

     
    Duitsers gesneuveld278 (cijfer 1993)  
    Oorlogsmisdaden

    Joseph Brauch (D), Feldgendarmerie - 1 jaar gevangenis - wg. mishandeling arrestanten

     

    gen. Fr. Chr. Christiansen, Duits bevelhebber in NL, 12 jaar gevangenis wegens o.m. bevel tot deportatie Puttens mannen

     
    Monumenten210,6
    fabrieken, zoals de Ripolin verffabriek, de ijzergieterij van Ensink, de gemeentelijke gasfabriek. De staking lukte, mogelijk zo'n 10.000 mensen deden mee, maar duurde slechts één dag door de vrij harde reactie van de Duitsers.

    Hilversum kreeg een boete, die relatief veel hoger was dan die van Amsterdam, namelijk 2,5 miljoen gulden (nu 15 miljoen euro), per inwoner ruim 30 gulden, maar te betalen door de welgestelden. Amsterdam werd beboet met 15 miljoen gulden (nu 90 miljoen euro), per inwoner nog geen 19 gulden. Het is nooit duidelijk geworden waarom Hilversum zwaarder voor de staking gestraft werd dan de hoofdstad - waar het allemaal begonnen was. Zie ook de site van de Februaristaking.

  • Hoofdkwartier opperbevelhebber
    In 1942 vestigde de opperbevelhebber van het Duitse leger in Nederland, generaal Friedrich Christiansen, zich hier, en wel in het Raadhuis (daarvan werd de opvallende toren maar meteen gecamoufleerd). Later werden er bunkers gebouwd in het componistenkwartier en trok de generaal daar in.

    Christiansen gaf de order die leidde tot de April-meistakingen van 1943; hij gaf ook de order voor de represaille na de aanslag bij Putten, waarbij op 1 oktober 1944 bijna 600 mannen uit dat dorp werden weggevoerd, van wie er slechts 50 terugkwamen. (Christansen kreeg in zijn Oostfriese geboorteplaats Wyck nota bene een straatnaam, maar die werd later weer verwijderd).

    Bij de villa Wisseloord werden twee bunkers gebouwd, die nu nog bestaan. De Duitsers hadden het wel over de 'Zitadelle Hilversum'.

  • Verzetsmensen en slachtoffers
    Uit Hilversum kwamen enkele opmerkelijke mensen, die in het landelijke verzet een belangrijke rol gespeeld hebben. Hans Katan van de Amsterdamse verzetsgroep CS-6 was misschien de gevaarlijkste.

    Gerrit Meerbeek
    was de man die het nieuws van de Februaristaking overbracht uit Amsterdam;
     

    Anton de Heus
    die met zijn vriend Ab Veltman allerlei bedrijven afging om ze tot staken over te halen;

    Deken Frank
    van de Vituskerk, die onderduikers in zijn stookkelder had;

    Sam van Musschenbroek
    , de leerling van het gymnasium die later één van de deelnemers aan de aanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister werd, en dat met de dood moest bekopen;

    Dominee Roth
    die op Utrechtseweg 61 woonde en zijn huis voor het verzet beschikbaar stelde en waar theologiestudent en verzetsleider Gé Verheul een belangrijke taak had;

    Bob de Geus
    , de middelbare scholier die samen met één of twee anderen dagelijks spionagewerk verrichtte en twee bombardementen liet uitvoeren;

    Jan Verschure
    , een transportondernemer die een grote en landelijke rol speelde in het illegale zg. Natura Apparaat, dat illegaal voedsel verstrekte;
     - zo kun je door gaan.
    Zie het artikel over verzet hieronder.

  • Vliegtuigproductie
    Op vliegveld Hilversum zette Fokker vanaf zomer 1943 een industrietje op, waar voor de Duitsers 700 trainingsvliegtuigen gefabriceerd werden. het tempo moet redelijk hoog gelegen hebben, omdat de productie in najaar 1944 door toenemend bomgevaar moet zijn beëindigd.
    Zie het uitgebreidere artikel over het vliegveld hieronder.

  • Vrij Nederland
    Op de grens van Hilversum en Bussum bevindt  zich een groot houten kruis als monument voor de oprichters van Vrij Nederland, die in Laren gefusilleerd werden; en bovendien voor de eerste geheim agent die uit Engeland gedropt en ook gefusilleerd werd, Lodo van Hamel.

  • Grote Joodse bevolking
    Hilversum had meer Joden dan bijvoorbeeld Utrecht, en heeft er zodoende ook meer verloren. Er was een naar Duitse opvattingen Joodse wethouder (die niets aan Jodendom deed); hij is omgekomen in Mauthausen; zijn vrouw en kinderen overleefden de oorlog. Zie ook verderop.

  • Hulp aan Rotterdammers
    Na de grootste razzia uit Nederland, die in Rotterdam op 11 november 1944, waarbij ongeveer 60.000 mannen werden gegrepen, stopte de trein waarin een deel van hen werd afgevoerd enige tijd bij station Sportpark - tientallen van hen hebben toen met hulp van Hilversummers kunnen ontsnappen.

  • Hele bevolking at van de gaarkeuken
    Tegen het einde van de oorlog en nog enige maanden erna at vrijwel de gehele bevolking van de Hilversumse gaarkeuken - 70.000 porties per dag. De Hongerwinter was echt niet zomaar over toen het voorjaar begon...

 



Hilversum heeft nu 70 gedecoreerde Jodenredders



HILVERSUM - Hilversum heeft nu 70 mensen die onderscheiden zijn door Yad Vashem voor het redden van Joden tijdens de oorlog.


Dat zei oorlogsjournalist Arthur Graaff zaterdag op een lezing in het Museum Hilversum. Graaff had deze cijfers deze week verkregen van de officiële Israëlische holocaustinstelling Yad Vashem. Hij benadrukte dat Nederland het land is met relatief de meeste onderscheidingen voor het redden van Joden, namelijk momenteel 5.413 oftewel 1 op de 1625. Het land dat tweede op de lijst is, Litouwen, met 1 op 3400 erkende en gedecoreerde inwoners. Dit aantal stijgt overigens nog.


Dat doet volgens Graaff niets af aan het feit dat de deportaties van Joden nooit hadden mogen gebeuren, net als de medewerking daaraan van duizenden Nederlanders. En tegelijk was was Nederland het enige land in bezet Europa dat ooit een algemene staking organiseerde tegen de vervolging van minderheden, namelijk de Februaristaking.

Andere sprekers tijdens de bijeenkomst waren de journalist en onderduiker André Roelofs, burgemeester Pieter Broertjes en historicus Chris van der Heijden.

Het getal van 70 onderscheidingen voor Hilversummers is relatief ook hoog, zo benadrukt Graaff, omdat het 30% meer is dan er gemiddeld in een plaats van deze omvang onderscheiden zijn. In Bussum zijn 35 mensen onderscheiden en in Laren 20.

Die getallen zijn volgens Graaff nog opmerkelijker dan de Hilversumse. Hij kon niet zeggen waardoor er zoveel animo voor het illegaal huisvesten van Joden was geweest.

Daarmee heeft het Gooi volgens Graaff een zeer bijzondere prestatie geleverd. De burgemeester zei in zijn toespraak dat hij voorstander is van meer onderzoek naar de oorlogsgeschiedenis van Hilversum.

André Roelofs beschreef de Hilversumse geschiedenis van zijn strijdbare moeder en zichzelf als jongen, met onderduikers en huis. Hij moest later ook zelf onderduiken. Hij benadrukte dat Nederland tijdens de oorlog zeer eensgezind anti-Duits was geweest, in tegenstelling tot wat Van der Heijden (foto links) in een eerder boek schreef.

Roelofs wees ook op de Februaristaking, puur gericht tegen de Jodenvervolging, die uniek was in Europa. Als jongen hielp Roelofs 650 gevangenen mannen van de Rotterdamse razzia in Hilversum uit een wachtende trein ontsnappen.

Ook Graaff bekritiseerde Van der Heijdens werk, waarin zeer belangrijke verzetsmensen niet aan bod komen. Zo mist Graaff bijvoorbeeld 'tante Truus' Wijsmuller-Meijer, die de redding van 10.000 Joodse kinderen organiseerde. Van der Heijden bleek evenmin te weten dat de Duitsers bij hun aanval op Nederland van 10 tot 15 mei 1940 maar liefst 525 vliegtuigen verloren, een wereldrecord dat volgens Graaff nog steeds staat.

Graaff zette dit jaar namens de Bond van Antifascisten de eerste Hilversumse herdenking van de Februaristaking op. De burgemeester kondigde aan zich volgend jaar graag weer in te zetten voor een grotere de tweede herdenking. Dan zal het 75 jaar na de staking zijn.

 


 


De Gaarkeuken aan het Langgewenscht

 

Zoals vrijwel in alle grotere plaatsen in het Westen van Nederland, raakte de bevolking van Hilversum geleidelijk afhankelijk van openbare gaarkeuken. Die verstrekte een maaltijd, tegen inlevering van een rantsoenbon. Die Gaarkeuken stond op het marktterrein, in Hilversum aangeduid met de straatnaam 'Langgewenscht'.



 

De voornaamste reden was dat er steeds minder voedsel beschikbaar kwam, dat het gas en de elektra steeds meer werden afgesloten - vanaf september 1944 zelfs geheel, omdater door de bevrijding van het Zuiden geen kolen meer naar het nog bezette Noorden konden komen. Destijds werd gas uit kolen gemaakt in de gemeentelijk gasfabriek (naasthuidig zwembad De Lieberg).

 

In sommige boeken over de oorlog staat, dat het met voedsel niet zo slecht ging inNederland tijdens de oorlog. Maar vanaf 1943, het jaar waarin de Duitsers zowel Stalingrad als de enorme, beslissende en toch vrij onbekende Slag bij Koersk verloren, verslechterde de voedseltoestand in Nederland sterk. Nederland werd zoveel mogelijk leeggehaald. Dat kwam vooral in een land als het onze, dat vrijwel afhankelijk was van import vano.m. graan dat we zelf nauwelijks verbouwden, hard aan.

 

De Hilversumse gaarkeuken startte al in 1941, maar was niet direct een succes, zo schrijftde historicus Egbert Pelgrim in een uitgebreid artikel in het tijdschrift ´Eigen Perk´ van deHilversumse historische vereniging Albertus Perk. 

 

De foto hieronder maakt een paar dingen duidelijk.

  • Er zijn mannen op te zien, dus de foto is van na de bevrijding, omdat mannen zich in de oorlog vanaf najaar 1944 eigenlijk niet meer op straat waagden uit angst voor arrestatie voor dwangarbeid.
  • Er is een fiets te zien: ook die verdwenen al eerder in de oorlog uit het straatbeeld van steden.
  • De mensen kijken ontspannen, sommigen zelfs glimlachend naar de fotograaf - ook dat duidt op bevrijding.
  • De mensen hebben emmers bij zich: daarin werd het eten meegenomen. De meeste basale etenswaren werden onverpakt verkocht: melk schepte de melkboer uit zijn melkbus in de pan van de huisvrouw, brood deed je zo in je tas, kreeg je hooguit met een los papier eromheen, plastic zakken bestonden nog niet.



 

Hieronder een schemaatje van de gaarkeuken in Hilversum. Op het eind van de oorlog, en nog maanden erna, voedde de keuken vrijwel de gehele bevolking - er werden in de toptijd 70.000 maaltijden per dag verstrekt. Lokaal historicus Egbert Pelgrim verhaalt in zijn artikel, dat de leiding berustte bij de heer De Vos, het hoofd van sociale zaken van de Philipsfabriek in Hilversum,  de grootste van de stad. Deze moest een keer met een vurige speech de vrijwilligers, die oververmoeid waren geraakt en wilden stoppen, overhalen toch nog door te gaan.

 

Start        

28 januari 1941

Langgewenscht (markttterrein)   

Uitdeeladressen

1944: 28 

Nieuwbouw

april 1942, klaar 12 oktober   

houten gebouw

Inrichting 1942

10 kookpotten van 400 liter 

Capaciteit 1942

 10.000 liter per dag 

Bestemd voor

bonkaarthouders 'met vet in hun pakket';
 
arbeiders met zwaar werk
 
hele bevolking (1945)

Produktie

1941:    6.000 porties 

1942:    3.200

1944:       500 (juni)

            8.000 (december)

1945:  40.000 (maart)

          70.000 (april)

Speciale groepen

IKONGO, interkerkelijk, voeding voor kinderen, van kerken

 

vanaf 4 april 45 2000 kinderen; eind april 5500 kinderen en ondervoede mensen

 

aten ter plaatse

Bevoorrading

eerst met hulp van vuilniswagens

 

van 2-7 mei 1945 uit de lucht (waarschijnlijk) 148 ton voedsel gedropt

 Einde

1 april 1946

 

http://www.albertusperk.nl/eigenperk-artikelen/1995.1%20gaarkeuken.pdf

 

Nog een opname van de gaarkeuken  mogelijk op dezelfde dag gezien de toestand van de bomen, op de plek van de markt. Het meisje links met een vreemd gestreept deksel staat waarschijnlijk ook op de eerste foto (daar links van het midden en kleiner, alleen het deksel is daar te zien, het meisje niet). GLB op de kar betekent Gemeentelijke Licht Bedrijven.

 

 

 

 

 


 

 

David Lopes Dias 

de eerste socialistische wethouder van Hilversum, omgebracht in Mauthausen

 

 

David Lopes Dias was van 1922 tot 1923 en vanaf 1927 wethouder in Hilversum voor de SDAP.  Hij was de eerste "rode" wethouder in Hilversum, Hij was aanvankelijk schoenmaker in Amsterdam, maar vertrok vanwege zijn slechte longen naar Hilversum, waar hij politiek actief werd.

 

De plaats was voor de oorlog een middelgrote, zeer snel groeiende industriestad, met een twintigtal fabrieken, waaronder de Ned. Seintoestellen Fabriek (van o.m. Philips), Polak en Schwartz aroma's, diverse tapijtweverijen o.m. van Fokker, de Jaarsma haardenfabriek, Ensink motorenfabriek, Ripolin verffabriek, Roter medicijnfabriek,

 

Op 14 mei1940, de dag dat Nederland zich overgaf aan de Duitsers, verdween Lopes Dias plotseling. Na enkele maanden kwam hij even plotseling weer terug en nam zijn plaats als wethouder weer in op 4 september. Burgemeester De_Wijkerslooth,verklaarde later dat Lopes Dias een "geheime opdracht" had gehad. David Lopes Dias was een fervent tegenstander van het nationaal-socialisme en werkte mee aan de eerste illegale bladen.

 

Toen Hilversum eind oktober 1940 een NSB-burgemeester kreeg, jhr Ernst von Bönninghause tot Herinkhave, diende Lopes Dias zijn ontslag in en werd kort daarna gearresteerd en weggevoerd. Hij schreef toen een brief die nog in de plaatselijke pers werd gepubliceerd. Na zijn arrestatie werd hij uiteindelijk gedeporteerd naar het concentratiekampMauthausen, waar hij in 1942 overleed.

 

David Lopes Dias was 'gemengd' gehuwd. Hij werd geboren in Amsterdam  in1884, stierf  op 10 juli 1942 en bereikte de leeftijd van 57 jaar. Zijn vrouw, die niet-Joods was, en zijn kinderen overleefden de oorlog. Over hem is een herdenkingsbrochure verschenen: In memoriam David Lopes Dias (Amsterdam, Arbeiderspers 1952).

 

Aan deze wethouder herinnert een straatnaam in Hilversum-Noord en een woongemeenschap (buurthuis) daar. Ook naar hem genoemd is de David Lopes Dias Prijs, die de Partij van de Arbeid tweejaarlijks toekent op initiatief van Felix Rottenberg aan initiatieven op het gebied van lokaal bestuur. Er is een plaquette ter herinnering aan hem in het buurthuis in Hilversum-Noord.

 

 


 

 

Joden in Hilversum: van 2000 naar 200

 

De Joodse gemeenschap van Hilversum was oud (synagoge uit 1789) bloeide, al was Lopes Dias daar geen deelnemer aan. Aan het begin van de oorlog moeten er ongeveer 1800 Joden in Hilversum hebben gewoond. Onder hen ook een relatief grote groep Duitse vluchtelingen.

 

Bovendien bezat Hilversum enkele grotere Joodse instellingen: Rüdelsheim (foto rechts), een villa aan de Rossinilaan, was een tehuis voor zwakzinnige Joodse kinderen en aan de Bergweg 33 was een Joodse kinderkolonie in huize Corvin (later de MTS van Rens en Rens, nu afgebroken).

 

Foto rechts: Dit huis aan de Rossinilaan of Verdilaan van de Hilversumse architect Hanrath werd tijdens de oorlog vanaf 1943 het commandocentrum van het hoofdkwartier van de Wehrmacht in Nederland. Het is nu afgebroken. Een soortgelijk huis staat nog aan de Utrechtseweg, bij de kruising met de Diependaalselaan.

 

In Laren was ook een Joodse instelling en er verbleven veel Joodse tbc-patiënten in ziekenhuis Zonnestraal. In Loosdrecht huisde een groep zionistische jongeren. Zij werden deels door de bekende verzetsman Joop Westerweel gered.

 

In 1941 verscheen in Hilversum nog een groep van 400 statenloze Joden uit de kuststreek, waar zij weg moesten omdat daar veekl gesloopt werd in verband met de aanleg vand e Atlantikwall. half Scheveningen werd afgebroken, forse delen van IJmuiden en van vele andere kustplaatsen.

 

De afgelopen jaren is er een begin gemaakt met het plaatsen van 'struikelstenen': bronzen plaquettes ter grootte van een straatsteen met de namen van vermoorde bewoners erop, voor hun oude huizen. Ze zijn te vinden aan het eind van de Kerkstraat bij Prenatal en op de Zeedijk, voorbij V&D richting Herenstraat. Aan de Zeedijk bevond zich voeger ook de synagoge - waar geen steen van over is. Hilvertshof staat nu op die plaats.

 

 

 


 

 

De 700 Hilversumse Bücker Bestmanns

Vliegtuigproduktie van Fokker op het vliegveld

 

Vrijwel onbekend aan de meeste Hilversummers is, dat het kleine vliegveld Hilversum voor de Duitsers toch belangrijk was. Om te beginnen vielen ze het aan op 10 mei 1940. Er was daar alleen een eskadron verkenners, dat al snel elders werd ingezet.

 

Vanaf 1943 zette Fokker met volle instemming van de klant, de Duitsers, er de assemblage op van een trainingsvliegtuig op, de Bücker Bestmann. Daarvan werden er 700 in Hiversum gebouwd, zo meldt het boek 'Vliegvelden in Oorlogstijd' van het Ned. Instituut voor Militaire Historie.

 

Fokker produceerde het vliegtuig aanvankelijk is Amsterdam-Noord, waar echter de fabriek gebombardeerd werd op 17 juli 1943. de bommen troffen toen niet de fabriek maar vooral de wijken eromheen, met 106 dodelijke slachtoffers.


Onder hen ook Fokker-arbeiders. De productie werd daarop verplaatst, naar o.m. Weesp (in de toen toch gesloten rijwielfabriek van Magneet), Muiden en vliegveld Hilversum en enkele andere plaatsen.

 

De gebouwen van de kazerne naast het vliegveld werden deels door de Duitsers gebouwd.

 

Rechts een bouwtekening van de Bücker Bestmann. Als een toestel klaar was, werd er proefgevlogen. Maar er werd net genoeg bezine getankt voor start en landing, vanwege het vluchtgevaar.

 

Waarschijnlijk heeft Gerrit van Wetering, een Hilversums verzetsman die  bij een represaille in Zaandam op 9 februari 1945 is gefusilleerd, aan deze vliegtuigen gewerkt. Van hem is bekend dat hij op het vliegveld werkte. Hij was actief in de verzetsgroep van de Noorderkerk, die eind januari 1945 door verraad werd opgerold. De kerk is intussen afgebroken.

 

Van Wetering werd daar gefusilleerd met een andere Hilversumse verzetsman, Jan Dirk Janssen, en met Jan Overeem, beiden geboren  in Baarn.

 

 

 

Foto onder: een Bestmann met ernaast een versierde aankondiging. Dit exemplaar zal de 100ste, of 250ste of 500ste geweest zijn, het is helaas niet te lezen.  De huizen in Nieuw-Loosdrecht achter het vliegveld bestaan nu nog, maar zijn door de opgegroeide bomen onzichtbaar.

 

 

 

 

Foto onder: 12 Bestmanns keurig in het gelid voor de grote hangar van het vliegveld Hilversum. 

 

 

 


 

 

 


 

Verzet in Hilversum

 

Er bestond allerlei verzet in Hilversum, naast de uitgebreide collaboratie die in Hilversum net zo algemeen was als in heel Nederland. Het verzet moest eerst nog op gang komen. Er zijn in Hilversum zelf nooit veel erge dingen gebeurd. Maar Hilversum was wel bij veel gruwelijke episodes uit de bezettingstijd nauw betrokken.

 

  • De kaart van de tankwal
    De spionagegroep Albrecht liet voor de Engelsen een militaire kaart van Hilversum maken. Daarop stonden ook de tankwal die om de hele stad gegraven was, de Duitse bunkers en de ongeveer 60 geschutsposities rond de plaats.

  • U'61 - het huis aan de Utrechtseweg
    H
    ier kwam een deel van het verzet bijeen, het huis was van dominee Roth.
    Enkele verzetsmensen hebben na de oorlog het vermoeden uitgesproken dat de Duitsers het adres en de actviteiten daar kenden, maar ongemoeid lieten

  • Het NSF van Wally van Hall: de illegale sociale dienst
    In heel Nederland operreerde het Nationaal Steun Fonds - dit weas een clandestiebe sociale dfienst die geld voor de illegaliteit regelde: voor onderduikers, en voor het verzet. Er is zodoende nooit geldgebrek geweest. Leider was Wally van Hall, die vorig jaar een monument in Amsterdam kreeg.

    Overigens om verwarring te voorkomen: de NSF was de zenderfabriek van Philips; daar werd op 25 februari 1941 meegestaakt en daar werd illegale apparatuur gemaakt. Dat heeft enkele Philipsmensen het leven gekost, en een tiental anderen in de gevangenis gebracht. Ook had deze fabriek een barak in kamp Amersfoort, waar de behandeling beter was.

  • LO: Landelijke Organisatie voor hulp aan Onderduikers
    Oprichtster Heleen Kuipers-Rietberg (foto rechts).
    Ad van Liempt,  oud-hoofdredacteur van Nova, is als productieve geschiedschrijver over de oorlog de feitelijke opvolger van dr L. de Jong. Van Liempt noemde haar in een boekje uit 2010 'de moeder van de onderduikers'. Zij richtte de landelijke onderduikcentrale op, en wierf de zeer actieve Frits de Zwerver (ds Frits Slomp) aan. Zij hebben samen de onderduik gestroomlijnd en zo duizenden mensen gered. Ook in Hilversum was een afdeling. verztesman Kick ten Boom was lid, werd gearresteerd en stierf in mei 1945 in het concentratiekamp Bergen-Belsen. Hij heeft een gevelsteen met beeldhouwerk aan de Stroeslaan 8, hoek Ten Boomstraat, die naar hem vernoemd is.

    Mevrouw Kuipers kwam door verraad van Miep Oranje in handen van de Duitsers en stierf in concentratiekamp Ravensbrück eind 1944. Hoewel haar monument in haar woonplaats Winterswijk door de toenmalige prinses Wilhelmina zelf werd onthuld in 1955, is 'tante Riek', zoals haar schuilnaam luidde, ten onrechte weinig bekend. Dat geldt trouwens ook voor de andere 'tante' uit het verzet, 'tante Truus', mevrouw Wijsmuller-Meijer, die ongeveer 10.000 Joodse kinderen redde, veel meer dan bijvoorbeeld Oksar Schindler of de Brit Sir Nicolas Winton.

  • 11-12 november 1944 - de Rotterdamse trein
    De grootste razzia uit de Nederlandse geschiedenis vond plaats op 11 november 1944 in Rotterdam: ongeveer 60.000 mannen werden gegrepen en afgevoerd, een deel per schip, een deel te voet en een deel per trein. Die trein kwam langs Hilversum Sportpark en hield daar enige tijd halt. Daarvan maakten talloze reizigers gebruik om met hulp van Hilversummers te ontsnappen.

  • Eind januari 1945 : Noorderkerk opgerold
    De protestante Noorderkerk aan de Johannes Gerardtsweg, nu afgebroken, was een echte verzetshaard. Er zaten onderuikers, en waren radio's en zelfs een zender met de antenne in de toren, er werd illegaal drukwerk vervaardigd, en er waren vergaderingen van verzetsmensen.

  • Maar eind januari 1945 alweer door verraad, was het uit: bij een inval werden onder andere Gerrit van Wetering en Jan Janssen gearresteerd, twee van de actiefste leden van die groep.  Op 9 februari werden zij in Zaandam geëxecuteerd, als represaille voor een aanslag daar. Jan Janssen liet een zwangere vrouw achter; hun zoontje werd na de bevrijding geboren, maar stierf spoedig. De twee hebben samen een graf in het kerkhof van Laren.
  •  

 


 

Onderduik in Nederland en Hilversum

met dank aan de Duitsers, die er vaak van wisten maar het vaak lieten

 

De precieze cijfers over het aantal onderduikers in Hilversum zullen nooit meer te achterhalen zijn. Over Nederland zijn ze wel bekend: 300.000 tot 360.000 mensen. De grote toeloop was na de April-meistakingen in 1943, toen de Hilversumse houwdegen, generaal Christiansen vanuit Hilversum verordonneerde dat alle vrijgelaten Nederlandse krijgsgevangenen weer gevangen moesten worden gezet. Dat wilden ze natuurlijk niet, en velen van hen doken onder - het liep al gauw op tot ruim 100.000 en meer.

 

Na de spoorwegstaking, waartoe de koningin opriep gelijktijdig met de start van operatie Market Garden, moesten de spoorwegmannen wel onderduiken, en steeg het aantal onderduikers tot recordhoogte. Weinig wordt in Nederland beseft, dat dit aantal ibn bezet Europa volstrekt uniek is geweest - het komt neer op een hele stad als Utrecht die verlaten werd.

 

Behalve de onderduikers waren er nog de helpers: gastheren, mensen die boodschappen deden, de mensen van de landelijke onderduikcentrale die mensen plaatsten en onregelmatig kwam kijken of alles goed ging; de mensen van het steunfonds NSF die papieren, bonkaarten en geld kwamen brengen op regelmatige tijden. Bovendien was daar de belangrijke groep 'stille' getuigen: familieleden en huisgenoten onder gastheren, van helpers, van organisatoren. Ruwweg 100.00 tot 200.00 mensen hielpen de onderduikers, en nog eens een dubbel zo grote groep wist er voldoende van om alle betrokkenen in groot gevaar te brengen. Dat is nooit op grote schaal gebeurd.

 

Sommige auteurs beweren dat Nederland wat betreft verzet niet veel voorstelde. De cijfers hierboven, zelf uitgaande van het minimum, spreken dat sterk tegen. Nederland heeft op het gebied van geweldloos verzet een enorme prestatie geleverd, die nergens in bezet Europa ook maar bij benadering geëvenaard is. Misschien is het meest opmerkelijk het dorp Nieuwlande, waar de grootste Nederlandse gewapende verzetsstrijder vandaan kwam, Johannes Post.

 

Het gehele Drentse dorp van 117 mensen besloot zich collectief in te zetten voor de hulp aan Joden en onderduikers. Iedere familie zou ten minste één Jood onderbrengen. hoeveel het er precies zijn geweest, is moeilijk na te gaan. Wel ontving het hele dorp collectief voor zijn moed en hulp de onderscheiding; 'Rechtvaardige onder de Volkeren' van de officiële Israëlische sjoa-herdenkings-instelling Yad Vashem. Van de 117 inwoners verloren er 6 hun leven door oorlogsgeweld - dat is 5%. In Hilversum was het met 2300 oorlogsdoden nog geen 3%. In die zin schoot het verzet in Hilversum wel tekort...

 

Dat alles speelt tegen de achtergrond van de vraag: Hebben we ons genoeg verzet? Die vraag is waarschijnlijk nooit te beantwoorden. Militair had Nederland de Duitsers nooit kunnen verslaan. Maar moreel hebben we dat  misschien met Hollandsche eigenwijsheid wel gedaan. Daar moet nog een woord van dank bij: aan de Duitsers, de vele duizenden gewone soldaten en trouwens ook officieren en nog enkele SS-ers, die hebben geweten van de onderduik, maar er geen werk van wilden maken. Want bij zulke aantallen is het duidelijk dat de onderduik nooit onopgemerkt kon blijven.

 

Hieronder een kleine berekening voor de toestand in Hilversum:

  • Najaar 44: 350.000 onderduikers op een bevolking van 8 miljoen - naar rato in Hilversum 3500 mensen

  • 100.000-200.000 helpers in Nederland, naar rato in Hilversum 1000-2000 mensen

  • 200.000-400.000 'stille' getuigen, familieleden, kinderen, vrienden, naar rato in Hilversum 2000-4000 mensen

  • totaal: 550.000-800.000 betrokkenen, naar rato in Hilversum 5500-8000 mensen

 

 


 


Hilversums minder bekende verzetsmensen en slachtoffers

 


Dit is een kleine lijst van mensen die zich hebben ingezet tegen de Duitsers. Zoals altijd ontbreken hier talloze namen van mensen die bijvoorbeeld enkele onderduikers hebben gehad, en na de oorlog nooit meer genoemd zijn. Maar daarnaast kom je soms namen tegen van mensen die kennelijk vlak na de oorlog nog bekend waren om hun inzet en moed, en die intussen vergeten zijn. We hebben getracht over enkele van hen meer uit te vinden, maar bijvoorbeeld over Harry Brautigam van de KRO, voor wie in het oude KRO-gebouw een monument hangt, is weinig te vinden. Misschien komt dat nog.

 

  • Hans Katan, mede-oprichter van de harde aanslagengroep CS-6 - geëxecuteerd - zie biografie hieronder

  • Victor Kugler, Tsjechisch emigré, helper van Anne Frank, overleefde de oorlog, ontvanger van Yad Vashem-onderscheiding

  • Jan Stroes Sr, plaatselijk onderduikleider - geëxecuteerd

  • Paul Acket, impesario, organiseerde later o.m. een concert met de Rolling Stones en stichtte North Sea Jazz Festival, groeide op in Hilversum en hield er verboden jazzoncerten; moest in Duitsland werken, overleefde de oorlog

  • Henk Heerschop - geëxecuteerd op 8 april 1945, als een van de laatsten uit Hilversum, misschien wel de laatste

  • Jan Janssen - geëxecuteerd 9 februari 1945 in Zaandam, represaille

  • Gerrit van Wetering - geëxecuteerd  op 9 februari 1945 in Zaandam, represaille

  • Noordhollands opperrabbijn Philip Frank, werkzaam in Haarlem, afkomstig uit Hilversum - geëxecuteerd in Bloemendaal op 2 februari 1943, als represaille

  • Bob de Geus - Hilversumse middelbare scholier die als spion werkte voor de landelijk Groep Albrecht, vroeg tweemaal een RAF-bombardement aan dat ook werd uitgevoerd; hij werd later generaal

 


 



Hans Katan - medeoprichter van CS-6

een van de gevaarlijkste aanslagengroepen

   gegevens ontleend aan de websites de Eerebraagfplaats Bloemendaal en Joodsmonument.nl

 


Hans Katan (‘Bernard’), 9 augustus 1919 te Hilversum, geëxecuteerd op 1 oktober 1943 in het duingebied bij Overveen
was biologie-student aan de UvA, nam eind 1940 zitting in de redactie van het illegale studentenblad De Vrije Katheder. Hij werd een gevaarlijk verzetsstrijder.

 

In 1942 behoorde hij tot de eerste leden van de verzetsgroep CS-6, die gerekend kan worden tot de meest gevaarlijke van Nederland. Deze organiseerde dodelijke aanslagen op een collaborerend generaal, op 2 hoge ambtenaren en op een collaborerende politeofficier.

 

Katan had nauw contact met de communistische Haagse verzetsman en neuroloog dr. G.W. Kastein en bracht CS-6 in de tweede helft van 1942 ook in contact met communistische miltaristische verzet onder leiding van J.H. van Gilse.

 

Begin 1943 gaf hij binnen CS6 aan leden Jan Verleun en Leo Frijda opdracht tot liquidatie van generaal H.A. Seyffardt, die op 5 februari 1943 plaatsvond. Tussen februari en juli 1943 was hij zelf betrokken bij diverse liquidaties, onder meer van de secretaris-generaal (hoogste ambtenaar) van het ministerie van Volksvoorlichting en Kunsten mr. H. Reydon en – samen met J.M.H. van Mierlo – de ‘gemachtigde’ voor Landbouw en Visserij dr. F.E. Posthuma. Tevens bereidde hij een poging tot liquidatie van NSB-leider Mussert voor.

 

Hij nam ook deel aan spoorwegaanslagen en (pogingen tot) brandstichting, zoals in de Hollandsche Schouwburg, verzamelplaats van te deporteren joden, en stelde hij een schema op om met behulp van explosieven de belangrijkste telefoon- en telegraafverbindingen te vernielen.

 

Op 19 augustus 1943 werd Katan gearresteerd ten huize van schrijver Ed. Hoornik, Stadionstraat 25-boven in Amsterdam (het adres was in de tas van zijn vier dagen eerder vastgenomen vriendin Mien Harmsen gevonden). In september 1943 vond voor het Polizeistandgericht in Amsterdam het proces plaats tegen de gearresteerde leden van de groep CS-6. Op 30 september werden 19 leden van de groep ter dood veroordeeld. De volgende dag werd het vonnis in de duinen van Overveen voltrokken.

.

 

 


 

Bevrijding

 

Toen kwamen de Canadezen, uit de richting Utrecht

 

Hier een foto van het kruispunt Emmastraat-Utrechtseweg-Soestdijkerstraatweg-Sophialaan. In feite waren de eerste militairen die Hilversum bereikten Britten, van de 'Polar Bears' divisie, maar onder bevel van generaal Crerar, een Canadees. Hilversum kreeg daarna een Canadees garnizoen..

 

Midden op de foto is café Tolhuis te zien, juist achter de ANWB-wijzer. Waar de wijzer naar rechts wijst, begint de Utrechtseweg. De voertuigen komen daarvandaan en rijden in noordelijke richting over de Emmastraat naar het centrum van Hilversum. Die tocht zal wel enige tijd hebben gekost. De exacte datum van de foto is niet bekend. Mocht u als lezer die weten, mail de redactie dan even. Dat geldt überhaupt voor correcties of aanvullingen, die zijn altijd welkom.

 

Over de foto:

vrijwel alle mensen zijn dunnig, er is geen dik mens te zien. Er zijn evenmin veel ouderen te zien: op de voorgrond eenw at oudere mevrouw met een hoedje. Iedereen lijkt opgewekt, iedereen lijkt zijn goeie goed aan te hebben. Deze buurt gold als een beter gesitueerde buurt met veel halve villa's; niet zichtbaar links op de hoek was het huis van de Bouvy's, een bekende industriële familie. . De heren dragen allemaal stropdassen. De fotograaf is waarschijnlijk op een auto gaan staan, gezien de plek vanwaar hij fotografeert, midden op de weg en over de hoofden heen.

 

Links van de weg is iets opmerkelijks aan de hand, een vrouw onderop de foto kijkt ernaar met haar hand voor haar mond van verwondering; andere mensen kijken ook, geamuseerd.

 

Er is verder niemand te zien met een camera. Er is één militair zichtbaar op de foto, misschien een Canadees, die op het tweede voertuig achter de ambulance zit of staat. Wat dat voor voertuig is, valt niet vast te stellen - het is in ieder geval geen tank en wapens zijn evenmin zichtbaar. Misschien een laag rupsvoertuig, een zg, brencarrier.

 

Verzoek aan de bezoekers: kent u mensen op deze foto? Weet u er meer van of was u erbij? Laat het ons weten.

fpamsterdam@yahoo.com

 

'Waar blijven ze nou', riep iemand in het publiek dat na uren op straat bijna niet meer kon wachten...

 

 

 

 



 

 


 

 

 

 

 I  N  D  E  X

 

Scroll naar beneden om de artikelen te lezen

 


04-05-2015 

Hilversum heeft nu 70 gedecoreerde Jodenredder
Scroll naar beneden


24-10-2011 

Bob de Geus

Het verhaal van de spionnerende scholier
>>> klik

 

20-10-2011 

De Gaarkeuken aan het Langgewenscht
Scroll naar beneden

 

Scroll naar beneden

David Lopes Dias

- de eerste socialistische wethouder van Hilversum, omgebracht in Mauthausen 

 

Scroll naar beneden

Joden in Hilversum: van 2000 naar 200

 

Scroll naar beneden

De 700 Hilversumse Bücker Bestmanns

- Fokker vliegtuigproduktie op het vliegveld

 

Scroll naar beneden

Verzet in Hilversum 

 

Scroll naar beneden Onderduik in Nederland en Hilversum

 

Scroll naar beneden Hilversums minder bekende verzetsmensen en slachtoffers

 

Scroll naar beneden

Hans Katan

- medeoprichter van CS-6

een van de gevaarlijkste aanslagengroepen

 

Scroll naar beneden

Bevrijding

- toen kwamen de Canadezen, uit de richting Utrecht